1. Ana Sayfa
  2. Borçlar Hukuku (Genel)

Sözleşmelerde Hangi Durumda Hangi Hükümsüzlük Halleri Oluşur?

Sözleşmelerde Hangi Durumda Hangi Hükümsüzlük Halleri Oluşur?
+ -

Sözleşmelerde Hükümsüzlük Halleri

1-  Yokluk:

Yokluk, sözleşmenin kurucu unsurlarını teşkil eden karşılıklı ve birbirine uygun irade beyanlarının bulunmaması halidir. Bu durumda sözleşme varlık kazanamaz ve akdi ilişki kurulamaz. Yokluk için görünüşte dahi bir iradenin olmaması gerekir.

Yokluğun etkisi, sözleşmenin hiçbir şekilde kurulmamış olmasıdır. Bir sözleşmenin yokluğu her zaman ilgili herkes tarafından ileri sürülebilir. Açılmış herhangi bir davada, bir sözleşmenin yokluğu anlaşılırsa, yokluğu hiç kimse ileri sürmemiş olsa dahi, hakim bunu re’sen nazara alır.

2-  Butlan (Kesin Hükümsüzlük):

Kurucu  unsurları  tamam  olan  sözleşmenin,  geçerlilik  şartlarından  kamu  düzenini ilgilendirecek derecede önemli olanların eksikliği halinde sözleşmenin butlanı söz konusudur, yani sözleşme kesin olarak hükümsüzdür.

Bir sözleşmenin butlanını gerektiren sebepler, irade beyanında bulunan kimsenin ehliyetsizliği, sözleşmenin konusunun emredici kurallara, kamu düzenine, genel ahlaka ve kişi haklarına aykırı veya imkânsız olması, sözleşmenin geçerliliği için aranan şekle uyulmaması ve sözleşmenin muvazaalı olmasıdır.

Butlan, ilgili herkes tarafından her zaman ileri sürülebilir. Akdi hükümsüz kılmak için dava açmaya  ihtiyaç  bulunmadığı  gibi,  akdi  hükümsüz  kılmak  için  bir  beyana  da  ihtiyaç yoktur, sözleşme kendiliğinden hükümsüzdür. Açılmış her hangi bir davada sözleşmenin butlanı anlaşılırsa, hiç kimse butlanı ileri sürmüş olmasa dahi hâkim sözleşmenin hükümsüzlüğünü resen nazara almak zorundadır.

Geoit - Reklam Alanı (Yazı Sonu)
3-  İptal Kabiliyeti (Nisbi Hükümsüzlük veya Nisbi Butlan):

Bu   tarz   hükümsüzlük   hallerinde   bir   yandan   sözleşmenin   geçerliliğini   etkileyen sakatlığı  gidererek  akdi  geçerli  hale  getirmek,  diğer  yandan  sakatlık  yüzünden  sözleşmeyi kesin olarak hükümsüzleştirmek imkanı vardır. İptal kabiliyeti iki şekilde olabilmektedir.

  • İptal kabiliyetinin bir kısmında iptal hakkı sahibi sözleşme ile başlangıçtan beri bağlı değildir ve sözleşme de baştan beri hükümsüzdür. Fakat kanunda öngörülen süre içinde iptal sahibi bu hakkını kullanmazsa veya süre bitmeden sözleşmeye icazet verirse, sözleşme geçerli  hale   ge   İptal   kabiliyetinin   bu   şekline   “düzelebilir   hükümsüzlük”   denir.   Bir sözleşmede bir tarafın irade beyanının yanılma, hile veya ikrah sebebiyle sakat olması halinde, düzelebilir hükümsüzlük söz konusudur.
  • İptal kabiliyetinin  diğer  şekli  “bozulabilir  geçerlilik”  ha  Bu  halde,  geçerlilik şartının eksikliğine rağmen sözleşme başlangıçtan itibaren hüküm doğurur, fakat iptal hakkı sahibi bu hakkını kullanarak, akdi baştan itibaren kesin olarak hükümsüzleştirebilir. İptal hakkının yine süresi içinde kullanılması gerekmektedir. Sürenin geçmesiyle iptal hakkı düşer ve akdi iptal etmek imkânı kalmaz. Eski Borçlar Kanunu m. 21 hükmü bir sözleşmede bir tarafın aşırı yararlanmaya maruz kalması halinde böyle bir iptal hakkı tanımıştı. Ancak Türk Borçlar Kanunu m. 28 hükmü aşırı yararlanma halinde düzelebilir hükümsüzlük yaptırımını kabul etmiştir.

İptal kabiliyetinde iptal hakkı, karşı tarafa yöneltilen tek taraflı bir beyanla kullanılır.

Bunun için dava açılmasına gerek yoktur fakat açılmış bir davada bunun tespiti istenebilir.

4-  Noksanlık:

Kurucu unsurları bulunduğu için kurulmuş olan bir sözleşmenin hüküm ifade etmesi bakımından bir veya birkaç unsurla tamamlanması gerekiyorsa, burada sözleşme tamamlanmamış durumdadır ve noksanlık söz konusudur. Noksanlık bulunan hallerde sözleşmenin  hüküm  ifade  etmesi askıdadır.   Ya  tamamlayıcı unsurlar gerçekleşecek  ve sözleşme  hüküm ifade edecektir ya da bir tamamlayıcı  unsurun gerçekleşmeyeceği  kesin olarak belli olacak ve sözleşme kesin olarak hükümsüzleşecektir.

Sınırlı ehliyetsiz küçük veya kısıtlının işlemine kanuni temsilcisinin sonradan onay vermesi ile işlem başlangıçtan itibaren geçerli hale gelir.

5-  Kısmi Hükümsüzlük: 

Bir sözleşmedeki sakatlık sözleşmenin belirli bir kısmına ilişkinse ve tarafların bu hükümsüzlüğü bilselerdi akdi hiç yapmayacakları söylenemiyorsa, sözleşme kalan hükümleriyle   geçerli olur. Ancak   sözleşmenin sakat kısmı olmaksızın tarafların  akdi yapmayacakları anlaşılırsa sözleşme tamamen geçersiz sayılır. Kısmı  hükümsüzlük, sözleşmedeki  sakatlığın  sadece sözleşmenin bir kısmını etkilediği ve diğer  kısmı  geçerli tutmanın  tarafların  farazi  arzusuna uygun  düştüğü  kabul edilebilecek  hallerde  söz  konusu olabilir.  Mesela bir sözleşmedeki  çeşitli  kayıtlardan sadece  biri  ahlaka  aykırı  ise  sadece  o kayıt hükümsüz olacak ve sözleşme o kayıt bulunmaksızın geçerli sayılacaktır. Fakat bu kayıt olmaksızın sözleşmenin yapılamayacağı anlaşılırsa sözleşme tamamıyla hükümsüz olacaktır.

6-    Sürekli Sözleşmelerde Hükümsüzlük:

Sürekli borç ilişkisi doğuran sözleşmelerde tarafların menfaati bir süreye yayılmıştır; kira ve hizmet akdi gibi. Bu tür sözleşmelerde belli bir zamanda ifa ile borçtan kurtulma mümkün değildir. Sürekli sözleşmelerde hükümsüzlük ileriye etkilidir. Mesela, kira sözleşmesinin geçersiz  olduğu  anlaşılınca,  bu  tarihe  kadar  ödenen  kiraların  geri  istenmesi mümkün değildir ve hükümsüzlük gereği bu tarihten sonra kiranın ödenmemesi gerekir.

Bültenimize Katılın

Hemen ücretsiz üye olun ve yeni güncellemelerden haberdar olan ilk kişi olun.

Yazar Hakkında