BORÇLAR HUKUKUNDA “ÖNERİ”

TANIM: Sözleşmenin yapılması teklifini kapsayan ve bu amaçla zaman itibariyle daha önce yapılan, muhataba varması gerekli, tek taraflı, kesin ve bağlayıcı bir nitelik taşıyan, muhatabın kabulü ile sözleşmenin kurulması sonucunu doğuran irade açıklamasına denir. Öneri sahibi, öneriyle hem belirli bir süre bağlanmakta, hem de muhataba sözleşmenin kurulması hususunda bir yetki vermektedir.

Önerinin Özellikleri:

a. Öneri, karşı tarafa varmalıdır.

Önerinin hüküm ve sonuç doğurabilmesi için, muhatabın hâkimiyet alanına ulaşması gerekir. Öneri, muhatabın posta kutusuna, evine veya işyerine ulaşmakla ya da yetkili personeli, aile üyeleri tarafından kabul edilmekle hâkimiyet alanına varmış sayılır.

• Bireysel öneri: Belli bir kişi veya kişilere yöneltilmiş öneridir.
• Herkese açık öneri: Belirli olmayan kişilere yöneltilen öneridir. Bir malın üzerine fiyatı konularak vitrinde sergilenmesi, otomatik satış makinelerinde mal satılması herkese açık öneridir.

b. Öneri, sözleşmenin objektif ve sübjektif yönden esaslı bütün noktalarını kapsamalıdır.

• Öneri, sözleşmenin tüm esaslı noktalarını içermelidir. Bir satış sözleşmesinde satılan mal ile satış parası objektif esaslı noktalardır ve öneride açıkça belirtilmesi gerekir.
• Öneren sözleşmenin kurulmasını bazı yan noktalar üzerinde anlaşma sağlanmasına bağlamışsa, bunlar sübjektif esaslı noktalardır ve öneride açıkça belirtilmesi gerekir.
• Kesin ve belirli olmayan, öneri olarak nitelendirilemez.
• Öneren, sözleşmenin içeriğini daha ayrıntılı ve kesin olarak belirleme yetkisini muhataba veya üçüncü bir kişiye de bırakabilir.

c. Öneri, hukuki sebebi içermelidir.
d. Öneren önerisinde ciddi ve önerisiyle bağlanmak niyetinde olmalıdır.

Önerinin Şekli:

İlke olarak özel bir şekle tabi değildir, şekil özgürlüğü ilkesi geçerlidir. Ancak, kanun ya da öneren, sözleşmenin geçerliliğini, bir şekle tabi tutmuşsa, öneri beyanının da bu şekil içinde yapılması gerekir.

Öneri ve Öneriye Çağırma:

Öneride öneren, sözleşmenin içermesi gereken tüm esaslı noktaları irade açıklamasında bildirmektedir. Oysa öneriye çağırmada beyan sahibi sözleşme iradesini, kesin bir şekilde açıklamamakta, sadece muhataba belirli bir sözleşmeyi yapmaya hazır olduğunu bildirmektedir. Önerinin özelliği, muhatabın kabulü ile sözleşmenin kurulması iken, öneriye çağırmanın özelliği, karşı tarafın öneride bulunmasını sağlamaktır.

Öneriye çağırma, öneri olmadığı için çağrıda bulunanı (A) bağlamaz. Muhatap (B) öneriye daveti olumlu karşılayıp, beyan sahibine karşı çağrı doğrultusunda bir öneride bulunabilir. Böyle bir halde öneriye çağrı A’yı bağlamadığı için, muhatabın karşı önerisini kabul zorunluluğu olmayıp, sadece onu ret yükümlülüğü vardır. A uygun bir süre içinde açık olarak reddetmek zorundadır. Aksi halde, dürüstlük kuralı gereği, örtülü olarak kabul etmiş sayılarak sözleşme kurulur.

Bazı hallerde önerenin önerisiyle bağlı olmak istemediği, işin özelliğinden veya durumun gereğinden anlaşılır. Öneri sahibinin bir duyuruda, satılacak malın miktar itibariyle sınırlı olduğunu bildirmesi halinde, onun önerisiyle bağlı olmak istemediği, işin özelliğinden anlaşılır. Bir AŞ. yönetim kurulunun belirli bir sözleşmeyi yapması için genel kuruldan onay alması gerekiyor ve bunu da muhatap biliyorsa, bu halde de yapılan önerinin bağlayıcı olmadığı durumun gereğinden anlaşılır.

TBK mad. 8/2: Fiyatını göstererek mal sergilenmesi veya tarife, fiyat listesi ya da benzerlerinin gönderilmesi, aksi açıkça ve kolaylıkla anlaşılmadıkça öneri sayılır. Burada herkese yapılan açık öneri söz konusudur. Bir malın üzerine “satılmıştır” veya “örnektir” ya da “stok tükenmiştir” şeklinde kayıtlar konulmuşsa öneri sayılmaz. Fiyat konulmadan vitrinde mal sergileme öneri değildir. Fiyat göstererek mal sergilenmesi yoluyla topluma yapılan öneri miktar yönünden sınırlı bir nitelik taşır.

Önerinin Hüküm ve Sonuçları:

Öneri kural olarak önereni bağlar. Öneren önerisini değiştiremez, öneri kesindir. Muhatap öneriyi kabul etmek suretiyle sözleşmenin kurulmasını sağlar. Kurulan sözleşme, istenile hukuki sonuçlarını doğurur.

a. Süreli öneri: Öneren tarafından bağlılık süresi açık olarak belirtilmiş öneriye denir. TBK mad. 3’e göre, öneren kabul için bir süre belirlemişse, bu sürenin sonuna kadar önerisiyle bağlı kalır. Öneren, süreyi kısa veya uzun tutabilir. Ancak, uzun sürelerin kişilik haklarıyla ilgili MK mad. 23’e aykırı olmaması gerekir. MK mad. 23: Kimse, hak ve ehliyetlerinden kısmen de olsa vazgeçemez. Kimse özgürlüklerinden vazgeçemez veya onları hukuka ya da ahlaka aykırı olarak sınırlayamaz.

Önerenin verilen süreyle bağlı olması, onun bu süre içinde kural olarak önerisinden dönememesi anlamına gelir. Kabul, önerenin belirlediği süre içinde kendisine ulaşmazsa, önerisiyle bağlılıktan kurtulur. TBK mad. 10: Geri alma açıklaması, diğer tarafa öneriden önce veya aynı anda ulaşmış ya da daha sonra ulaşmakla birlikte diğer tarafça öneriden önce öğrenilmiş olursa, öneri yapılmamış sayılır. Bu kural, kabulün geri alınmasında da uygulanır.

b. Süresiz öneri: Önerenin bağlılık süresi koymamış olduğu öneriye denir.

1. Hazır olanlar arasında süresiz öneri: Kabul için açık veya örtülü bir süre belirlenmeksizin hazır olan bir kişiye yapılan öneriye denir. Doğrudan doğruya öneri de denir. Burada öneri ile sahibi ile muhatap arasında bir aracı yoktur.

Tarafların temsilcileri veya vekilleri tarafından doğrudan doğruya yapılan bir öneri de hazırlar arası öneri sayılır. Tarafların telefonla veya görüntülü ve konuşmalı internet ile yaptıkları öneri de hazırlar arasında yapılmış bir öneridir.

Hazır olanlar arasında yapılan bir öneri, muhatap tarafından derhal kabul edilmediği takdirde, önerenin önerisi ile bağlılığı sona erer. Öneri ret edilirse ya da muhatabın düşünme süresi istemesi halinde doğrudan doğruya temas kesildiği için, önerenin bağlayıcılığı sona erer.

2. Hazır olmayanlar arasında süresiz öneri: Öneren ile muhatap arasında bir aracı bulunmaktadır. Aracı, bir kişi olabileceği gibi mektup, telgraf, teleks, faks, mesaj veya e-mail ya da ses bandı olabilir. Öneren normal bir süre beklemek zorundadır, bu süre içerisinde önerisi ile bağlıdır. Önerinin muhataba varması için bir süre, muhatabın düşünmesi için süre ve kabul haberinin önerene varması için geçecek süre birlikte hesaplanır (gitme + düşünme + geri gelme süreleri).

Kabul haberi geç ulaştığı takdirde, öneren kural olarak önerisi ile bağlı olmaktan kurtulur. Ancak, zamanında gönderilen kabul haberi öneren geç ulaşır, öneren de artık önerisi ile b ağlı olmak istemezse, durumu hemen kabul edene bildirmek zorundadır; ihbar yükümlülüğünün yerine getirilmemesi halinde sözleşme kurulmuş olur. İhbar derhal yapılırsa sözleşme kurulamaz. Diğer taraftan gecikmiş bir kabul haberi yeni bir öneri olarak değerlendirilip kabul edilebilir. Gecikmenin sebebi öneri sahibi ise (yanlış adres vermiş ya da adresini değiştirmiş olabilir, tatilde olabilir) kabul haberi vaktinde ulaşmış sayılır.

Önerinin Reddi:

Muhatap, öneriyi kabul zorunda değildir, reddedebilir. Bu durumda öneri geçerliliğini ve bağlayıcılığını kaybeder. Muhatap reddetmiş olduğu bir öneriyi sonradan kabul edemez. Ret öneriyi ortadan kaldırır. Muhatabın öneriyi retten sonra kabulü, yeni bir öneri sayılır.