Vergide Zamanaşımı

a. Genel Açıklama

Vergi hukukunda zamanaşımı, alacaklı kamu idaresinin yasaların belirlediği süreler içinde vergiyi tahakkuk ettirmediği ya da tahsil etmediği taktirde artık bu işlemleri yapma olanağını kaybetmesidir.

b. Vergi Hukukunda Zamanaşımının Çeşitleri

1. Vergide Tahakkuk Zamanaşımı

Vergi Usul Kanunu, vergi alacağının doğduğu takvim yılını izleyen yılın başından başlayarak 5 yıl içinde tarh ve mükellefe tebliğ edilmeyen vergilerin zamanaşımına uğrayacağını öngörmektedir(md. 114/2). 5 yıllık süre, aksine hüküm bulunmadıkça, Vergi Usul Kanununa giren bütün vergiler için geçerlidir. Bununla birlikte Veraset ve İntikal Vergisi Kanunu ile Emlak Vergisi Kanunu koydukları istisnai hükümlerle bu süreyi sonsuza dek uzatmışlardır.

aa. Başlangıcı:

Vergi Usul Kanunu vergi alacağının doğduğu yılı izleyen ve yılın birinci gününü tahakkuk zamanaşımı süresinin başlangıcı olarak esas almıştır (md 114/1). Aynı kanuna göre vergi alacağı, vergi kanunlarının verginin doğumunu bağladıkları olayın meydana gelmesi veya hukuki durumun tamamlanması ile doğacağından, tarh ve tebliğ gibi usul ile ilgili işlemlerin yapılması soyut vergi borcunun doğuş zamanı bakımından etkili değildir; yükümlülük vergiyi doğuran olayla birlikte ortaya çıkar.

bb. Sonuçları:

Tahakkuk zamanaşımı süresinin dolmasıyla alacaklı vergi dairesinin vergiyi tarh ve tebliğ etme yetkisi sona erer; artık yükümlüye vergi ihbarnamesi veya ödeme emri gönderilemez. Ancak, yükümlünün rızası ile yapacağı ödemeler kabul edilmektedir. Vergi gerçek miktarından düşük tarh edilmişse ikmalen vergi tarhı yapılabilmesi zamanaşımı süresinin dolmamış olmasına bağlıdır. Tahakkuk zamanaşımı süresinin geçmesinden sonra artık vergi incelemesi de yapılamaz (VUK. m. 138/2).

cc. Tahakkuk Zamanaşımı Süresinin İşlemesine Engel Olan Nedenler:

Alacaklının alacağını izleme olanağının kalmaması veya bunun çok zor olması halinde zamanaşımı süresi durur; zamanaşımı, sürenin işlemesine engel durumun kalkmasıyla kaldığı yerden işlemeğe başlar. Zamanaşımının durması fiili veya hukuki zorunluluklar gereği kabul edilmiştir. Ancak zamanaşımının durması alacaklı lehine tanınmış bir olanaktır. Buna rağmen alacaklı yükümlüyü izleyebilir. Yükülü zamanaşımının durduğunu öne sürerek bu takibi geciktiremez.

Zamanaşımının kesilmesi durumunda ise kesme nedeninin meydana geldiği ana kadar işlemiş olan süreler nazara alınmaz. Zamanaşımı süresi kesme nedeninin ortadan kalkmasından sonra yeniden işlemeğe başlar. Zamanaşımını durduran ve kesen nedenleri bulunması halinde de bu durum vergi yargısı organlarınca re’sen nazara alınmalıdır.

Vergi Usul Kanuna göre (m. 114/2) matrah takdiri için vergi dairesince takdir komisyonuna başvurulması zamanaşımını durdurur. Duran zamanaşımı, takdir komisyonu kararının vergi idaresine gelmesini izleyen günden itibaren kaldığı yerden işlemeğe devam eder. Zamanaşımı takdir komisyonunda geçen süre kadar durur; ancak işlemeyen süre her hal ve takdirde 1 yıldan fazla olamaz.

Takdir komisyonlarının matrahı takdir etmemeleri veya eksik matrah takdir etmeleri nedeniyle vergi daireleri matrah takdiri için vergi yargısı organlarına başvurmaktadırlar. Bu durumda tahakkuk zamanaşımı süresi matrahın takdiri nedeniyle mahkemeye gönderildiğinden mahkemede geçen süre zamanaşımının işlemeyeceğine ilişkin Danıştayın içtihadı bulunmaktadır. Türk vergi hukukunda tahakkuk zamanaşımını durduran başka bir neden de mücbir sebeplerdir. Vergi Usul Kanunu mücbir sebeplerin meydana gelmesi halinde sürelerin, bu sebeplerin kalkmasına kadar işlemeyeceğini, tahakkuk zamanaşımının da işlemeyen süreler kadar uzayacağını öngörmektedir.

2. Vergide Tahsil Zamanaşımı

Amme Alacaklarının Tahsil Usulü Hakkında Kanun’a göre kamu alacağı, vadesinin rastladığı takvim yılı başından itibaren 5 yıl içinde tahsil edilmezse zamanaşımına uğrar.

aa. Başlangıç

Amme Alacaklarının Tahsil Usulü Hakkında Kanun tahsil zamanaşımının başlangıcını, alacağın vadesinin rastladığı takvim yılını izleyen takvim yılı olarak belirlemiştir. Verginin vadesi, o verginin ödeme süresinin son gününü ifade eder. Tahsil zamanaşımının işlemeğe başlaması bakımından vade tarihinin değil vadeyi izleyen takvim yılının esas alınmasının nedeni, bütün yükümlülerin tabi oldukları zamanaşımını ayrı ayrı incelemekten idareyi kurtararak daha kolay çalışmasını sağlayabilmek düşüncesidir.

bb. Sonuçları

Tahsil zamanaşımı süresi dolduktan sonra alacaklı kamu idaresinin vergiyi tahsil edebilme yetkisi kalkar; ancak zamanaşımı süresinin dolmasından sonra yükümlünün rızası ile yapacağı ödemeler kabul edilir (m.102/2) .

cc. Tahsil Zamanaşımı Süresinin İşlemesine Engel Olan Nedenler

Tahsil zamanaşımı süresini durduran nedenler üç grupta toplanmıştır. Bunlar:

• Vergi yükümlüsünün yabancı ülkede bulunması,
• Hileli iflas etmesi,
• Terekesinin tasfiyesi dolayısıyla hakkında takibat yapılmasına olanak bulunmamasıdır. Sayılan hallerde vergi borcu tahsil edilebilir duruma gelmiştir; ancak belirtilen nedenlerden ötürü takibi olanaksız veya çok zordur. Bu yüzden sözü geçen durumların devamı süresince zamanaşımı işlemez.

Tahsil zamanaşımını kesen nedenler ise yasanın 103. maddesinde 11 bent halinde gösterilmiştir. Bunlar sırasıyla:

• Ödeme: Usule uygun ödemeler tahsil zamanaşımını keser.
• Haciz Uygulaması: Yükümlünün, ödeme süresi içinde borcunu ödememesi halinde menkul ve gayrimenkul malları ile hak ve alacakları üzerine konan haciz de tahsil zamanaşımını keser.
• Cebren tahsil ve takip işlemleri sonunda yapılan her çeşit tahsilat,
• Ödeme emri tebliği,
• Mal bildirimi, mal edinme ve artmaların bildirilmesi,
• Yukarıda belirtilen işlemlerden herhangi birinin kefile veya yabancı kişi ve kurumlar mümessillerine uygulanması veya bunlar tarafından yapılması,
• Uyuşmazlık konusu kamu alacaklarında yargı organlarınca bozma kararı verilmesi,
• Kamu alacağının teminata bağlanması,
• Yargı organlarında yürütmenin durdurulmasına karar verilmesi,
• İki Kamu idaresi arasında mevcut bir borç için alacaklı kamu idaresi tarafından borçlu kamu idaresine borcun ödenmesi için yazı ile başvurulması.
• Kamu alacağının ödeme planına bağlanması veya özel kanunlara göre ödenmek üzere başvuruda bulunulması.

Zamanaşımı süresi kesilmenin rastladığı takvim yılını izleyen takvim yılı başından itibaren yeniden işlemeğe başlar. Ancak zamanaşımının bir bozma kararı ile kesilmesi halinde, sürenin başlangıcı yeni vade gününün rastladığı yılı izleyen takvim yılının ilk günü olmaktadır. Teminata bağlandığı hallerde ise teminatın kalktığı tarihin rastladığı takvim yılını izleyen takvim yılının ilk günü işlemeğe başlar.