İdarenin İşlemlerinin Denetlenmesi
  1. Ana Sayfa
  2. 3.Sınıf

İdarenin İşlemlerinin Denetlenmesi

İDARENİN DENETİMİ

A. Denetimin Önemi

Anayasa’ya göre, Türkiye Cumhuriyeti, bir hukuk devletidir (AY m. 2). Hukuk devleti ilkesi gereğince, yürütme organı ve dolayısıyla yürütme organının bir parçası olan idare, Anayasa ve kanunlara bağlı olmak zorundadır (AY m. 8, 12). İdarenin kamu gücünü kontrolsüz kullanmasını engellemek amacıyla gerek yargı yoluyla gerekse yargı dışı yollarla sıkı, etkin ve çok yönlü bir denetime tabi tutulması hukuk devletinin bir gereğidir.

B. Denetim Yolları

a) Genel Olarak: İdarenin denetimi, gerek yargı yoluyla gerekse yargı dışı yollarla gerçekleştirilir. İdari yargılama hukukunun konusu, idarenin yargısal yoldan denetlenmesidir. İdarenin yargı dışı yollardan denetlenmesi idari yargılama hukukunun değil, anayasa hukuku ve idare hukukunun konusudur. İdarenin yargı dışı denetim yolları:

  • 1) siyasi denetim,
  • 2) idari denetim,
  • 3) özel denetim,
  • 4) ombudsman denetimi,
  • 5) uluslararası denetim,
  • 6) kamuoyu denetimi ve
  • 7) bağımsız idari otorite denetimidir.

Yargı dışı denetim yollarında, idari işlem veya eylemlerin hem hukuka uygunluğu hem de yerindeliği denetlenir. Yargısal denetimde ise idari işlem veya eylemlerin sadece hukuka uygunluğu denetlenir; yerindeliği denetlenemez.

b) Siyasi Denetim: İdarenin siyasi denetimi, Türkiye Büyük Millet Meclisi tarafından yapılan denetimdir. Türkiye Büyük Millet Meclisi; Meclis araştırması, genel görüşme, Meclis soruşturması ve yazılı soru yollarıyla bilgi edinme ve denetleme yetkisini kullanır (AY m. 98/1)1. TBMM, idareyi çeşitli komisyonlar aracılığıyla da denetleyebilmektedir. Bu komisyonlardan en önemlileri, Dilekçe Komisyonu ve İnsan Haklarını İnceleme Komisyonudur.

c) İdari Denetim: İdari denetim, bir idari makamın kendi işlemleri veya başka bir idari makamın işlemleri üzerinde gerçekleştirdiği denetimdir. İdari denetim yolları istitaf denetimi, hiyerarşi denetimi, idari vesayet denetimi ve DDK tarafından yapılan denetimdir:

İstitaf: İstitaf, bir idari makamın, yapmış olduğu işlem veya eylemlere karşı doğrudan kendisine başvurulması üzerine bu işlem veya eylemini denetlemesidir. İdarenin, idari davaya konu olabilecek bir işlem veya eylemin yapılması için kendisine yapılan başvuruları incelemesi de bu kapsamdadır.

Hiyerarşi: Hiyerarşi, aynı kamu tüzel kişiliği içerisinde, üst makamın (amirin), ast makamın (memurun) gerçekleştirdiği işlem veya eylemleri denetlemesidir. Örneğin, üniversite tüzel kişiliği içinde rektörün dekan üzerindeki denetimi hiyerarşik denetimdir. Hiyerarşi denetiminde üst makam, ast makamın işlemleri üzerinde onama, ret, yerine yenisini yapma ve erteleme yetkilerini kullanır. Fakat, üst makam, ast makamın yerine geçerek işlem tesis edemez.

İdari Vesayet: İdari vesayet, Devlet veya kamu tüzel kişilerinin, diğer kamu tüzel kişileri üzerindeki denetimidir. Örneğin, merkezi idarenin mahalli idareler üzerindeki denetimi (AY m. 127), YÖK’ün ÖSYM ve üniversiteler üzerindeki denetimi, Türkiye Barolar Birliğinin barolar üzerindeki denetimi birer idari vesayet denetimidir.
İdari vesayet makamları, kanunlarda veya Cumhurbaşkanlığı kararnamelerinde belirtilmemiş yetkileri kullanamazlar. Ayrıca, idari vesayet denetimi kural olarak hukuka uygunluk denetimi ile sınırlıdır. İdari vesayet yetkisinin yerindelik denetimi şeklinde kullanılabilmesi için açık bir yasal düzenlemenin mevcut olması gerekir.

Devlet Denetleme Kurulu Tarafından Yapılan Denetim: Cumhurbaşkanı, Anayasanın uygulanmasını, Devlet organlarının düzenli ve uyumlu çalışmasını temin etmekle görevlidir (AY m. 104/2). İdarenin hukuka uygunluğunun, düzenli ve verimli şekilde yürütülmesinin ve geliştirilmesinin sağlanması amacıyla, Cumhurbaşkanlığına bağlı olarak Devlet Denetleme Kurulu kurulmuştur (AY m. 108/1).
Kurulun kuruluşu, görev ve yetkileri 5 sayılı Cumhurbaşkanlığı Kararnamesi ile düzenlenmiştir. Kurulun başkan ve üyeleri, Cumhurbaşkanına karşı sorumludur (5 s. CBK m. 3).
Kurul, Cumhurbaşkanının isteği üzerine, tüm kamu kurum ve kuruluşlarında ve sermayesinin yarısından fazlasına bu kurum ve kuruluşların katıldığı her türlü kuruluşta, kamu kurumu niteliğinde olan meslek kuruluşlarında, her düzeydeki işçi ve işveren meslek kuruluşlarında, kamuya yararlı derneklerle vakıflarda, her türlü idari soruşturma, inceleme, araştırma ve denetlemeleri yapar (AY m. 108/1).

d) Özel Denetim: Bir idari makamın gerçekleştirdiği işlem veya eylemler, bağımsız kuruluşlarca özel olarak denetlenebilir. Özel denetime, Türkiye İnsan Hakları ve Eşitlik Kurumu, Bilgi Edinme ve Değerlendirme Kurumu, Kamu Görevlileri Etik Kurulu, OHAL İşlemleri İnceleme Komisyonu ve Kolluk Gözetim Komisyonunun yaptığı denetim örnek verilebilir.

e) Ombudsman Denetimi: Ombudsman denetimi, TBMM Başkanlığına bağlı olarak kurulan Kamu Denetçiliği Kurumu tarafından yapılan denetimdir. Herkes, kamu denetçisine başvurma hakkına sahiptir (AY m. 74/4). Türkiye Büyük Millet Meclisi Başkanlığına bağlı olarak kurulan Kamu Denetçiliği Kurumu idarenin işleyişiyle ilgili şikâyetleri inceler (AY m. 74/5).
Kamu Denetçiliği Kurumu, kamu tüzel kişiliğini haiz ve özel bütçeli bir kuruluştur. (KDKK m. 4). Kurum, idarenin işleyişi ile ilgili şikâyet üzerine, idarenin her türlü eylem ve işlemleri ile tutum ve davranışlarını; insan haklarına dayalı adalet anlayışı içinde, hukuka ve hakkaniyete uygunluk yönlerinden incelemek, araştırmak ve idareye önerilerde bulunmakla görevlidir (m. 5/1).

Kuruma başvuruda bulunulabilmesi için, İdari Yargılama Usulü Kanunu’nda öngörülen idari başvuru yolları ile özel kanunlarda yer alan zorunlu idari başvuru yollarının tüketilmesi gereklidir. İdari başvuru yolları tüketilmeden yapılan başvurular ilgili kuruma gönderilir. Ancak Kurum, telafisi güç veya imkânsız zararların doğması ihtimali bulunan hâllerde, idari başvuru yolları tüketilmese dahi başvuruları kabul edebilir (KDKK m. 17/4).
Kurumun kararları bağlayıcı nitelikte değil, öneri niteliğindedir (KDKK m. 20).

f) Uluslararası Denetim: Uluslararası denetim, Birleşmiş Milletler ve Avrupa Konseyi başta olmak üzere, uluslararası kuruluşlar tarafından yapılan denetimdir.

g) Kamuoyu Denetimi: Kamuoyu denetimi, halkın veya sivil toplum kuruluşlarının gerçekleştirdiği denetimdir. Seçme, seçilme ve siyasi faaliyette bulunma hakkı (AY m. 67), toplantı ve gösteri yürüyüşü düzenleme hakkı (AY m. 34) dilekçe, bilgi edinme ve kamu denetçisine başvurma hakkı (AY m. 74) ve sendika kurma hakkı (AY m. 51) bu kapsamda değerlendirilebilir.

h) Bağımsız İdari Otorite Denetimi: Bağımsız idari otorite denetimi, “üst kurullar” veya “bağımsız idari otoriteler” olarak da ifade edilen düzenleme ve denetleme kurumları tarafından gerçekleştirilen denetimdir. Örneğin, RTÜK’ün TRT yayınları üzerindeki denetimi bu kapsamdadır. Bağımsız idari otoriteler, kamu tüzel kişiliğini haiz, idari ve mali özerkliğe sahip kuruluşlardır. Bunlar, 5018 sayılı Kamu Mali Yönetimi ve Kontrol Kanunu’nda yer alan III sayılı cetvelde belirtilmiştir.

i) Yargısal Denetim: İdarenin her türlü eylem ve işlemlerine karşı yargı yolu açıktır (AY m. 125/1). İdare, kendi eylem ve işlemlerinden doğan zararı ödemekle yükümlüdür (AY m. 125/7). Herkes, meşru vasıta ve yollardan faydalanmak suretiyle yargı mercileri önünde davacı veya davalı olarak iddia ve savunma ile adil yargılanma hakkına sahiptir (AY m. 36/1). Yargı yetkisi, Türk Milleti adına bağımsız ve tarafsız mahkemelerce kullanılır (AY m. 9). Hiçbir mahkeme, görev ve yetkisi içindeki davaya bakmaktan kaçınamaz (AY m. 36/2).

Yargı yetkisi, idarî eylem ve işlemlerin hukuka uygunluğunun denetimi ile sınırlı olup, hiç-bir surette yerindelik denetimi şeklinde kullanılamaz. Yürütme görevinin kanunlarda gösterilen şekil ve esaslara uygun olarak yerine getirilmesini kısıtlayacak, idari eylem ve işlem niteliğinde veya takdir yetkisini kaldıracak biçimde yargı kararı verilemez (AY m. 125/4; İYUK m. 2/2).

Sayıştay tarafından gerçekleştirilen denetim de bir yargısal denetimdir4. Dolayısıyla, Sayıştay tarafından gerçekleştirilen denetim de notumuzun son bölümünde çok detaya girilmeden kısaca ele alınmıştır.

 

Kaynak: www.ragipkarakus.com / Ragıp KARAKUŞ

Bu Yazıya Tepkiniz Ne Oldu?

Bültenimize Katılın

Hemen ücretsiz üye olun ve yeni güncellemelerden haberdar olan ilk kişi olun.

Yazar Hakkında